
Tam şarkının ritmine kapılacakken kapılar kapanıyor. Seyirciden gülüşmeler yükseliyor. Oyuncular bir şiveden diğerine, bir karakterden bir başkasına adeta bir menüden seçer gibi geçerken tanıdık bir memleket manzarası beliriyor. Birkaç jest, birkaç sözcük, biraz da abartı… Şarkının yarattığı tanıdıklık, bütün bu karakterleri ortak bir memleket duygusunda buluşturuyor sanki. Ne kadar farklı olursak olalım, hepimiz aynı memleketin insanlarıyız. Peki gerçekten bu kadar kolay mı?
Salih Usta‘nın yönettiği, Echoes Sahne ve MA Platform ortak yapımı Khôra, yaşadığımız coğrafyanın güncel meselelerinden, aidiyetten, bireysel sıkışmışlıklardan ve sanatçı olmanın güçlüklerinden yola çıkıyor. 2024’te seyirciyle buluşan oyun, oyuncuların deneyimlerinden, doğaçlamalarından ve yaratıcı katkılarından beslenen kolektif yaratım (devised theatre) yöntemiyle ortaya çıkmış. Berfu Aydoğan, Ferhat Akgün, Nilsen Arıbaş ve Tanıl Yöntem‘in sahneyi paylaştığı yapım, ara verilmeden sahnelenen dört farklı anlatıdan oluşuyor. Khôra, 2025 Sadri Alışık ve Tiyatro Eleştirmenleri Birliği ödüllerinde jüri özel ödüllerine değer görülürken İlyas Odman da hareket tasarımıyla 2025 Afife Tiyatro Ödülü’nü kazandı. Cihan Aşar’ın tasarladığı hareketli kapılar, farklı anlatılar arasında geçiş yapmanın bir aracına dönüşürken aynı dört oyuncunun değişen beden ve ses kullanımları her bölümde başka bir sahne dünyası kuruyor. Özellikle açılıştaki hızlı karakter değişimlerinde oyuncuların zamanlaması, sahnenin mizahını taşıyor.

Bir yere ait hissetmek, başkalarıyla ortak bir şeyler paylaşmak insana iyi gelebiliyor. Tanıdık bir şarkı, birlikte söylenen birkaç söz, aynı ritimde hareket eden bedenler… Khôra’nın gece kulübü bölümündeki yüksek sesli tekno müzik ve coşkulu danslar, açılıştaki memleket şarkısından oldukça farklı görünse de benzer bir ortaklık hissi yaratıyor. Ne kadar mutlu, ne kadar özgür görünüyorlar! Üstelik bu coşkunun sahiciliğinden şüphe etmek için bir neden de yok. Yine de aynı şarkıyı söylemek ya da aynı ritimde dans etmek, birbirimizle neyi paylaştığımız sorusunu bütünüyle cevaplamıyor. İlk sahnede ortak bir şarkının etrafında buluşmaya çalışan insanlar vardı. Burada ise aynı ritimde dans edenlerin arasında ortak bir yönsüzlük hissi beliriyor.
Bu yönsüzlük hissine gece kulübünde duyduğumuz ekonomik sıkışmışlık ve sanatçı olarak ayakta kalmanın güçlükleri de eşlik ediyor. Bir oyuncu bunlardan söz ederken müzik ve dans devam ediyor. Bir insanın derdi bütün ağırlığıyla ortaya dökülürken hayatın geri kalanı durmuyor. Üstelik anlatılan güçlükler yalnızca bir kişinin hayatına özgü değil. Ortak koşulların yarattığı sorunları çoğu zaman kendi başımıza çözmeye çalışmamız, bu kalabalığın içindeki yalnızlık hissini daha da düşündürücü kılıyor. Utku Kara‘nın ışık ve video tasarımıyla, birbirine sarılan iki oyuncudan seyirciye sırtını dönmüş olanın neredeyse ifadesiz yüzünü perdede görüyoruz. Kalabalığın coşkusuyla uyuşmayan bu görüntü, birlikte eğlenmenin verdiği hazla insanın taşıdığı sıkıntıların aynı anda var olabileceğini hatırlatıyor. Yine de dans etmek, birbirine sarılmak bütün bunların arasında bir süreliğine iyi gelebiliyor insana. Antidepresan gibi.

Birlikte yaşamanın güçlükleri yalnızca kendi hayatlarımızda karşılaştığımız sorunlarla da sınırlı değil. Savaşları, göç yollarında ölen insanları, felaketleri çoğunlukla görüntüler aracılığıyla öğreniyoruz. Bir fotoğraf görüyoruz, bir haber okuyoruz, üzülüyoruz. Sonra hayatımıza devam ediyoruz. Khôra’da göç ve yerinden edilmeye ilişkin anlatılara eşlik eden bir hareket, bu alışkanlığı rahatsız edici biçimde hatırlatıyor: Bedenler bacaklarından tutularak, neredeyse birer ceset gibi sürüklenip kenara bırakılıyor. Hareket tekrarlandıkça sıradaki bedeni beklemeye başlamak da görüntünün kendisi kadar huzursuz edici hâle geliyor. İlyas Odman‘ın hareket tasarımı burada yalnızca anlatıya eşlik etmiyor; tekrarın yarattığı etkiyle seyircinin kendi bakışını da sorgulamasına alan açıyor. Başkalarının acısına bakarken kendi bulunduğumuz yeri düşünmeden edemiyoruz. Üstelik bütün bunların dışında duran insanlar da değiliz; tanıklık ettiğimiz krizleri mümkün kılan dünyanın içinde yaşıyoruz.
Peki bir arada bulunmanın başka bir biçimi düşünülebilir mi? Oyunun sonunda karşılaştığımız sesler ve bedenler, açılıştaki ortak şarkıdan da gece kulübündeki ortak ritimden de uzaklaşıyor. Oyuncular sözcüklerden sıyrılarak kendilerine özgü sesler çıkarıyor, farklı biçimlerde hareket ediyor. Berfu Aydoğan‘ın özellikle ses kullanımıyla öne çıktığı bu bölümde, oyuncuların performansları alışıldık bir uyum arayışının dışına taşıyor sahneyi. İlk bakışta tam bir keşmekeş. Fakat bu keşmekeşin içinde kimsenin bir başkasına benzemesi ya da onunla aynı şeyi söylemesi gerekmiyor. Sesler ve bedenler, birbirlerini ortadan kaldırmadan aynı yerde bulunabiliyor.
Oyuna adını veren khôra, Platon’un Timaios diyaloğunda karşılaştığımız, kabaca oluşa yer sağlayan ama kendisi kolayca tanımlanamayan bir yerle ilişkili bir kavram. Finaldeki karşılaşmayı bu kavramla birlikte düşünmek, oyunun başından beri farklı biçimlerde karşımıza çıkan beraberlikleri yeniden değerlendirmeye imkân veriyor. Bir şarkının, ortak bir ritmin ya da aynı yere ait olma duygusunun etrafında kurulmamış bir birliktelik nasıl mümkün olabilir? Bunun gündelik hayatta neye benzeyeceğini söylemek kolay değil. Oyunun oyuncuların yaratıcı katkılarıyla şekillenen kolektif bir üretim sürecinden doğmuş olması da bu soruyu ilginç kılıyor. Birlikte üretmekle birlikte yaşamak elbette aynı şey değil; yine de oyunun sahnede araştırdığı ihtimallerle ortaya çıkış biçimi arasında düşünmeye değer bir ilişki var.
Khôra’nın dört bölümü, birbirinden ayrı dünyalar kurmasına rağmen oyun bittikten sonra da zihnimde yan yana durmaya devam ediyor. Bir arada bulunmanın bazen keyif aldığımız, bazen çıkmaza sürüklendiğimiz hâllerinden hayatlarımızın kırılganlığına, oradan da başka türlü bir geleceğin ihtimaline uzanıyoruz. Beni en çok etkileyen, bu dünyaların yan yana gelmesinden çok, birinden diğerine geçerken yaşadığım sarsıntı oldu. Tiyatroda en kışkırtıcı bulduğum şeylerden biri de bu: Biraz önce güldüğüm, kendimden bir şeyler bulduğum dünyaya başka bir yerden bakmak zorunda kalmak. İyi bir tiyatro izlemenin hazzı kalıyor geriye; ama bu hazza, içinde yaşadığımız dünyanın ve onun bir parçası olduğumuzun farkına varmanın ağırlığı da eşlik ediyor. Ve bütün bunların ardından insanın kendi khôra’sında, kendi doğaçlamasıyla yaşayası geliyor.
