You Can See Everything, Telluride Film Festivali’nde sürpriz bir gösterimle ilk kez seyirciyle buluştuğundan beri aynı tavsiyeyle anılıyor: Mümkün olduğunca az şey bilerek izleyin. Bunun en önemli nedeni, filmin yalnızca anlattığı hikâyeyle değil, bu hikâyeyi ele alış biçimiyle de izleyiciyi sürekli hazırlıksız yakalaması. Nathan Fielder ve Lance Oppenheim ikilisi, Elizabeth Holmes’un herkesin bildiği hikâyesine alışılmışın dışında bir açıdan yaklaşıyor.
Karşımızda Theranos skandalını yeniden anlatan bir eser yok. Film bununla ilgileniyormuş gibi başlasa da yolda bu merakı geride bırakıyor ve aklımıza gelmeyen daha ilginç soruları sormaya başlıyor. You Can See Everything, gerçeklik ve performans arasındaki sınırları zorlayarak hem Holmes’un kendisini nasıl sunduğunu hem de kameranın bu anlatıdaki rolünü sorguluyor. İzlemeyenler için ufak bir not, belgeseli izlerken kime güveneceğinize dikkat edin.
Film bu konuyla çok ilgilenmiyor desek de ana karakterin geçmişinden kısaca bahsetmekte fayda var. Elizabeth Holmes, 2014 yılında Forbes tarafından kendi çabasıyla milyarder olmuş en genç kadın olarak ilan edilmişti. Kurucusu olduğu Theranos şirketinin vaadi ise parmak ucunuzdan alınacak tek bir damla kan ile birçok hastalığı daha başlamadan öngörebilmesiydi. Gazetecilerin ortaya çıkardığı gerçekler sonucunda bu vaadin aslında bir yalan olduğu ortaya çıktı ve şirket yatırımcılarını milyarlarca dolar zarara uğrattı. Bunun sonucunda Elizabeth Holmes, yatırımcıları dolandırmaktan suçlu bulundu ve 11 yıl hapis cezasına çarptırıldı. İşin ilginç yanı hastaları dolandırma suçundan ise beraat etmişti. Bu hikâye daha sonrasında Alex Gibney’in The Inventor belgeseli ve Amanda Seyfried’e Emmy kazandıran The Dropout dizisiyle tekrar gündeme gelmişti.
Şunu sormakta çok haklısınız: O zaman anlatılmamış ne kaldı? You Can See Everthing gerçeğin peşine düşmekle değil, gerçeğin ve insanın doğasını sorgulamakla ilgileniyor.
Film, 2023 yılında Elizabeth Holmes’ün cezaevine girmesine 34 gün kala başlıyor. Nathan Fielder, Lance Oppenheim ve küçük bir ekip, Holmes’ün partneri Billy Evans ve iki küçük çocuğuyla birlikte yaşadığı sahil evine yerleşiyor. Her şey çiftin tüm gerçekleri en şeffaf halleriyle bir belgeselde göstermek istemesiyle başlamış. Fielder ve Oppenheim ikilisi de A24’e başvuran çiftin bu isteklerini geri çevirmemiş. Billy Evans’a göre kimse eşinin gerçekte nasıl biri olduğunu bilmiyor, herkes yalnızca medyada yaratılan karakterini tanıyor. Evans’a göre bu algıyı kırmanın tek çözümü de “radikal şeffaflık”ta yatıyor. Filmin adı da Elizabeth Holmes’ün Nathan Fielder’a attığı bir mesaja dayanıyor: Her şeyi görebilirsin.
Filmin ilk kısımlarında aklınıza iki düşünce yer edinebilir. Bunlardan birincisi Elizabeth Holmes ve Billy Evans’n imajlarını düzeltmeye çalışmaları. Holmes filmin ilk dakikalarında şefkatli bir anne, sadık bir eş ve haksızlığa uğramış bir insan portresi çizerek hepimize bir “acaba mı?” sorusunu sordurtmayı başarıyor. İkincisi ise Nathan Fielder’ın belgesel tabiriyle “duvardaki sinek” olmaya çalışırken aslında çok tuhaf bir misafir olarak ortaya çıkması.
Fielder, Nathan For You ve Rehersal gibi yapımlarında gerçek insanları kurgulanmış durumların içine çekerek kendi gerçekliğini yaratmasıyla tanınan bir komedyen. Bu kez ise kendi kurduğu bir oyunun değil başkalarının inşa etmeye çalıştığı bir anlatının içinde mücadele ediyor. İzlemeye alışık olduğumuz belgesellerde yönetmeni başrol gibi gördüğümüz elbette olmuştur ama burada konu bambaşka. Çünkü Nathan Fielder ilk başlarda filmde gözükmek istememiş, deyim yerindeyse misafir oldukları aile tarafından buna mecbur bırakılmıştı.
Filmin ilk yarısında, fonda giderek belirginleşen ve ocakta unutulmuş bir çaydanlığın sesini andıran uğultu, izleyicide sürekli bir gerginlik ve huzursuzluk hissi yaratıyor. Adı konamayan bir gerilim yaşıyoruz çünkü filmde kimin kimi yönettiği veya manipüle ettiği asla belli olmuyor. Ortada bir satranç tahtası var ve herkes ilk hamlenin yapılmasını bekliyor. Holmes ve Evans kendi gerçeklerini şekillendirmeye çalışırken Fielder da refleks olarak sürekli olayları sahneleme peşinde. Böylece izleme deneyimimiz gördüklerimizin ne kadarının gerçek, ne kadarının performans, ne kadarının da kurguda yaratılmış bir gerçeklik olduğunu sorgulamak geçiyor.
Nathan Fielder ve Elizabeth Holmes’ün baş başa kaldığı anlar kendi içinde ayrı bir gerginlik yaratıyor. Fielder’ın karşısındaki insanı her zaman deadpan tavırlarıyla gafil avlayan bir yapıya sahipti. Kendisini bilenler için bu her projesinde oynadığı bir karakterdi aslında. Burada ise aynaya bakmak zorunda kalıyor çünkü Elizabeth Holmes de yıllarca gözünü kırpmayan, otoriter ve kendinden emin bir izlenim yaratmasıyla tanınıyor. Neredeyse öpüşeceklermiş gibi bir mesafeden birbirlerine kitlendiklerinde de ortaya kelimelere dökülmeyen bir güç gösterisi ortaya çıkıyor.
Fielder, Holmes’ün kaçamak yanıtlarını, çelişkilerini ve kelimeleri bağlamından koparma yeteneğini ısrarlı sorularıyla takip ediyor. Bir noktadan sonra da gerçeği sorgulamak yerine, karşısındaki insanın düşünce yapısını anlamanın peşine düşüyor. Elizabeth Holmes’ün dili, mizahı ve belki de gerçekliği ne kadar kavrayabildiğini, herkesçe bilinen eski bir skeç üzerinden sınamaya çalışıyor. Bir başka sahnede de Holmes’e The Dropout dizisini izletiyor. Holmes’ün bu deneyler sırasında yüzünde beliren rahatsızlık ise gerçekle en çok yüzleştiği anlar gibi duruyor. Film boyunca Elizabeth Holmes’ün hayatında hiç yalan söylemediğini belirttiği anlar da var. Bunların en rahatsız edici tarafıysa söylediklerine gerçekten inanıyor izlenimi vermesi. Alışık olduğumuz o ürkütücü, gözünü kırpmayan Holmes portresinin aksine burada göz kırpan, sesi daha doğal çıkan, hatta zaman zaman gözleri dolan bir kadın görüyoruz. Bunun da bir performansın parçası olup olmadığı sorusu ise yanıtsız kalıyor.
You Can See Everything yalnızca Fielder’ın gösterisine dönüşmekten çıkaran en önemli unsurlardan biri de Lance Oppenheim’ın katkısı. Some Kind of Heaven’dan bu yana yüzleri ve mekânları sıkı kadrajlar, doygun renkler ve yavaşça yaklaşan kamera hareketleriyle ele alan Oppenheim, sıradan olanın içindeki tuhaflığı ortaya çıkarmakta usta. Burada da aynı yaklaşım etkisini gösteriyor. Bir oturma odası, yemek masası ya da koltuk, kamera yüzlere yaklaştıkça bir gerilim sahnesinin parçasına dönüşüyor. Bazı konuşmalar o kadar yakın plan çekiliyor ki Fielder’ın cildindeki en küçük ayrıntıları bile fark edebiliyorsunuz. Müzik ve ses tasarımı da filmin bir belgeselden çok gerilim filmi gibi işlemesini sağlıyor.
Filmin en ilginç tercihlerinden biri, yapım sürecini ve kendisini gizlememesi. Ekip üyeleri zaman zaman kadraja giriyor, Fielder kendi varlığını ve rolünü sorguluyor. Konuşmaların kameranın ve çekim ekibinin önünde, dolayısıyla sürekli bir izleyici eşliğinde gerçekleştiği de bize sık sık hatırlatılıyor. Böylece belgeselin “duvardaki sinek” misali tarafsız bir gözlemci olduğu düşüncesi daha en başından bir kenara bırakılıyor. Seyirci olarak gerçeğin kendisini değil, gerçekle uğraşan insanların kurduğu bir sahneyi izlediğimizin farkında oluyoruz. Otantiklik ile yapaylık arasındaki sınırların zaten bulanıklaştığı bir dünyada bu durum, filmin asıl meselesine dönüşüyor: Gerçek nedir, kime güvenebiliriz ve her şeyi görmek aslında daha çok soru doğurmaz mı?
Filmin en çok tartışma yaratabilecek yanı, kullandığı yöntemin zaman zaman kendi önüne geçmesi. Fielder’ın ironik tavrı ve kameranın varlığını sürekli hatırlatan tercihleri, özellikle ilk yarıda, Holmes’un hikâyesinden çok filmin kendi zekâsını sergilemeye çalıştığı hissini yaratabiliyor. Üç saate yaklaşan süre de bu etkiyi artırıyor; bazı sahnelerde gerilimin gereğinden fazla uzadığı düşüncesine kapılmak mümkün.
“Belgeselci ile ele aldığı kişi arasındaki ilişki hiçbir zaman tarafsız değildir” düşüncesi sinema için yeni değil. Maysles kardeşlerden Frederick Wiseman’a, Agnès Varda’dan Werner Herzog’a kadar belgesel tarihinin en önemli isimleri bu tarz gerilimleri farklı biçimlerde görünür kıldı. Kimileri kendisini kadrajdan gizledi, kimileri de kendilerini kamera önüne attı. You Can See Everything bu eski tartışmaları yeniden keşfetmiyor. Film, bu gerilimi yıllardır tartışılan gerçeklik krizi, dezenformasyon ve gerçeğin sürekli bir performansa dönüştüğü kültür üzerinden ele alarak hem daha rahatsız edici hem de bir o kadar eğlenceli bir noktaya taşıyor.
Bir diğer tartışma yaratabilecek konu ise Elizabeth Holmes’ün filmin sonunda hala çözülememiş olması. Üç saatin sonunda onun gerçekten kim olduğunu, neye inandığını ve söylediklerinin ne kadar bilinçli bir tercih olduğuna cevap alamıyoruz. Hiç yalan söylemediğini savunan ve kendi doğrusundan başka bir gerçeklik algısı olmayan birinin söylediklerini değerlendirmek hiç de kolay değil. Çünkü burada yalanın sınırları, kişinin gerçeği nasıl tanımladığıyla doğrudan ilişkili. Gözyaşlarının, bir anlığına bozulan yüz ifadesinin ya da sesindeki değişimin samimiyetten mi yoksa performanstan mı kaynaklandığı film boyunca belirsizliğini koruyor.
Kimine göre bu bir eksiklik gibi görülebilir ve filmin sonunda da hayal kırıklığına uğrayabilirsiniz. Üstelik The Inventor ve The Dropout gibi yapımlar Holmes’un kimliğine dair belirli yorumlar sunmuşken seyirci bu filmden de bir sonuca varmasını bekleyebilir. You Can See Everything için bu kelimeyi kullanmak ne kadar doğru bilmiyorum ama bence filmin “dürüstlüğü” de burada yatıyor. Hiçbir kamera bir insanı bütünüyle çözebileceğini iddia edemez. Bunu yaptığını öne süren belgeseller de izleyiciye hazır bir yanıt sunmanın ötesine geçemez. You Can See Everything ise yanıt veremediği noktaları gizlemek yerine görünür kılıyor. Bunca erişime, yakın çekime ve uzun sorgulamaya rağmen Holmes’un iç dünyasının kapısı kapalı kalıyor.
Filmin bu yaklaşımı ismiyle de ilginç bir ilişki kuruyor. Evet her şeyi görebilirsin ama her şeyi de bilemezsin. Seyircinin elinde kalan bir yanıt değil, bir deneyim oluyor böylece. Bir insana bu kadar yakından bakarken bile onu neden hâlâ anlayamadığımızı fark etmek. Belki de filmin asıl düşündürücü yanı tam olarak bu. Çünkü Holmes’un hikâyesinde bize en başından beri en kolay satılan şey, her şeyin açık ve net olduğu fikriydi.
You Can See Everything, bu yılın en cesur, en tuhaf ve en çok konuşulacak filmlerinden biri. Holmes’u çözmeyi vaat etmek yerine bir insanı anlamaya çalışırken ne kadar yanılabileceğimizi, hatta bu çabanın kendisinin nasıl bir performansa dönüşebileceğini gösteriyor. Süresi, ironisi ve kendisini de anlatının bir parçası hâline getiren yapısı herkese hitap etmeyebilir. Ancak filmin asıl başarısı, seyirciyi yalnızca Holmes’u değil, kendi gördüklerini ve duyduklarını da sorgulamaya yöneltmesinde. Üç saat boyunca kameranın önünde olup bitenleri izliyor, insanların mimiklerinden, ses tonlarından ve kelime seçimlerinden anlam çıkarmaya çalışıyoruz. Buna rağmen kimin samimi, kimin rol yaptığından; hangi anın gerçek, hangisinin bir performans olduğundan hiçbir zaman tam olarak emin olamıyoruz. Belki de filmin en çarpıcı yanı, her şeyi görmemize rağmen kesin bir sonuca ulaşamayacağımızı hatırlatması.
Çünkü gerçeğe en yaklaştığımız an, ondan en çok şüphe etmemiz gereken andır.