Canlı müzik, yüzyıllar boyunca insanlığın en saf, en dolaysız kolektif katarsis alanlarından biri oldu. Bir sahne, onun karşısında konumlanan bir kalabalık ve o an orada üretilip tüketilen, tekrarı olmayan bu ritüelin dinamikleri 2020 ile birlikte büyük bir dönüşüme uğramak zorunda kaldı. 2020’lerin başında dünyayı evlere kapatan o büyük kırılma yani pandemi, sadece küresel turne endüstrisini durdurmakla kalmadı, o mecburi aradan sonra kapılar yeniden açıldığında, sahnelerin karşısında bambaşka bir insan profili belirdi. Bugün kulislerde, panellerde, müzik sohbetlerinde en çok tartışılan konulardan birisi de bu. Konser alanları artık sadece müzik dinlenen bir yer mi, yoksa dijital kimliklerin onaylandığı devasa birer içerik stüdyosu mu? Pandemi sonrası yetişen “yeni dinleyici” kuşağı ile tırmanışa geçen “deneyim fetişizmi” kavramlarını yan yana koyduğumuz vakit, konser kültürünün de kökten bir mutasyona uğradığını görmek hiç zor değil. Peki “yeni dinleyici” dediğimiz kavram tam olarak ne ve deneyim fetişizmi, canlı müzik kültürünü nasıl dönüştürdü? Gelin birlikte irdeleyelim!
Pandemi sonrası konser salonlarını dolduran kitlenin hatırı sayılır bir kısmı, ilk gençlik yıllarını, sosyalleşme eşiklerini ve müzikal keşif süreçlerini evlerindeki ekranlarda, özellikle de TikTok ve Spotify algoritmalarının mikro dünyasında tamamladı. Bu kuşak, kolektif bir müzik dinleme pratiğini canlı sahne deneyimi üzerinden değil, bireysel ekran kaydırmaları üzerinden inşa etti. Pandemi döneminde YouTube’tan konser izlemek zorunda kaldığımız o karanlık günleri düşünün, bir de o zaman diliminde ergenliğinin ilk yıllarında olan gençleri göz önünde bulundurun. Dolayısıyla, bu kuşak karantinaların ardından canlı müzik mekanlarına adeta hücum ettiklerinde yanlarında çok güçlü bir yaşam biçimini de getirdiler: Ekran merkezli varoluşlarını. Bu durum da geleneksel konser kültürününün en temel direği olan yazılı olmayan kurallar bütününe, yani konser adabına ilk büyük darbeyi vurdu. Geçmiş kuşakların kulaktan kulağa, mekandan mekana aktardığı sahnedeki sanatçıyla göz teması kurma, kalabalığın ritmine ayak uydurma, yanındaki insana alan tanıma gibi organik refleksler, yerini bireysel bir tüketim dalgasına bıraktı. Yeni dinleyici kuşağı için konserler, sanatçının sunduğu bütünsel bir performanstan ziyade, internette viral olmuş 15 saniyelik bir nakaratın fiziksel dünyada yakalanması anına dönüştü. Spotify’da hızlandırılmış versiyonunu dinlediği şarkının orijinal temposunu sahnede yadırgayan, sadece hit şarkı çalınırken ve konser başlarken telefonuna sarılıp setlist’in geri kalanında arkasını dönerek sohbet eden bir kitle oluştu. Ki bu da aslında sahnedeki müzisyenlerin en son isteyeceği şeydi. Canlı müzik, bir topluluğun parçası olma ritüeli olmaktan çıkıp, bireysel bir çalma listesinin de fiziksel simülasyonu hâline geldi.
Peki, müzik dinlemek artık tek başına yeterli bir tatmin mekanizması değilse, insanları binlerce lira harcayarak bu alanlara iten şey ne? Cevabımız, Fransız filozof Guy Debord’un kulaklarını çınlatacak türden bir kavramda gizli: Gösteri toplumu ve onun doğurduğu deneyim fetişizminde. Günümüz dünyasında metalar artık sadece işlevleriyle değil, sundukları sosyal statü ve imaj değeriyle de satın alınıyor. Bir konsere gitmek, o sanatçının müziğine duyulan tutkunun bir ifadesi olmaktan ziyade, kişinin kendi dijital vitrinine koyacağı lüks bir tüketim nesnesine dönüştü. Story atılabilirlik, bugün bir konserin rağbet görmesindeki en birincil parametrelerden biri. Eğer bir konsere gidiyorsanız ve bunu 9:16 formatında, dikey bir ekran üzerinden takipçilerinize kanıtlayamıyorsanız, modern dünyanın algısına göre o deneyim neredeyse hiç yaşanmamış sayılıyor. Bu durum, konserin kendisini bir araç olmaktan çıkarıp, dijital etkileşim toplamak için kullanılan bir araca dönüştürüyor. İnsanlar sahnedeki ışık şovunu, sanatçının terini, basların göğüs kafesinde yarattığı o titreşimi kendi gözleriyle değil, telefon ekranlarının sınırlayıcı vizöründen izliyor. Sahne ışıklarının parlaklığı, telefon ekranlarının mavi ışığı tarafından domine ediliyor. Yani konser alanı, kolektif bir hafıza üretim merkezi değil, kişisel birer içerik üretim ofisi işlevi de görüyor.
Yeni nesil etkileşim çılgınlığının karşısına koyabileceğimiz en güçlü argümanlardan biri, sahnede yankılanan o saf, analog duygu ve sadık bir kalabalığın verdiği organik reaksiyon kuşkusuz. Özellikle köklü rock müzisyenlerinin uzun aralardan sonra gerçekleştirdiği geri dönüş konserleri, bu zıtlığı incelemek için de muazzam bir gözlem alanı. En yakın şahit olduğumuz konserlerden biri olan Şebnem Ferah’ın geri dönüş konserini göz önünde bulundurursak, orada olanlar o geceyi hatırlayacaktır; evet, belki metrekareye 150 telefon ekranı düştü ama ışıklar kapandığında ve o ilk kalp atışlı, sirenli intro duyulduğunda KüçükÇiftlik Park’ı dolduran on binlerce kişinin yaşadığı şey bir içerik üretme telaşı değil, bir katarsisti adeta. Konserde seyircinin duygusal bağlılığı o kadar yüksekti ki, atılan bir çığlık ya da hep bir ağızdan söylenen bir nakarat dijital dünyanın sunabileceği herhangi bir etkileşim oranından çok daha ağır basıyordu. Bizim gibi işin profesyonellerinin de bildiği üzere, bu tür konserlerin ardından kaleme alınacak 700-800 kelimelik bir kritikte, sadece kaç kişinin geldiği ya da sahne şovunun büyüklüğü değil; sanatçının vokaline yansıyan o yaşanmışlık ve kalabalıkla kurduğu dolaysız ruhsal bağ anlatılır. Çünkü burada konserler tüketilecek bir story malzemesi değil, müzik tarihine düşülen kalıcı ve duygusal bir nottur da aynı zamanda.
Geleneksel konser kültürünün kodlarıyla, pandemi sonrası şekillenen içerik odaklı yeni tüketim alışkanlıkları en çok stadyum konserlerinde kafa kafaya çarpışıyor. Stadyumlar, hepimizin bildiği gibi devasa kapasiteleriyle farklı motivasyonlara sahip jenerasyonları omuz omuza bir araya getiren yegane alanlar malum. Bu kesişmeyi anlamak için de köklü rock ve metal gruplarının devasa stadyum şovlarına, örneğin dev bir Scorpions konserinin saha içine bakmak da yeterlidir aslında. Aynı stadyumun içinde, tamamen farklı iki ritüel eşzamanlı olarak icra edilirken ön saflarda veya sahneyi net gören stratejik noktalarda eski tüfekler yer alır. Bu kemik kitle, oraya yıllardır ezbere bildikleri o gitar tonlarını, şarkıların akışlarını ve müzikal tarihi canlı kanlı deneyimlemek için gelmiştir. Onlar için sahnede olup biten her şey, baget vuruşlarından soloların teknik kusursuzluğuna kadar derin bir takdir ve müzikal bir saygı duruşudur. Onlar, anı yaşar ve o anın bir parçası olurlar. Yeni dinleyici kuşağının ise konsere bakış açısı biraz daha farklıdır. (Yeni dinleyici kuşağının jenerasyonla alakasının olmadığını da not düşmek lazım, bu kavramla değişen dinleyici kitlesi tanımlanıyor esasında, yani bu kişi profillerinden ve yaşlardan da bağımsız bir kavram olarak karşımıza çıkıyor) Sosyal medya paylaşımlarına odaklı bir şekilde hareket eden izleyici kitlesi, grubun müzikal dehasından ziyade Rock You Like an Hurricane gibi evrensel hitler çalınırken 15 saniyelik ikonik anları telefona kaydedebilmeyi ister. Eski tüfekler sahnede çalınan notaların ruhuna odaklanırken, yeni dinleyici kitlesi o notaların dijitaldeki yankısına ve “ben de bu efsanevi stadyum konserindeydim” imajına yatırım yapar. Tamamen birbirinden bağımsız olan bu iki farklı konser deneyiminin tek bir çatı altında, aynı anda yaşanıyor olması, müziğin de sosyolojik evrimini gözler önüne seren en çarpıcı tablolardan birisi.
Tüm bunları anlattıktan sonra, yıllardır farklı sektörlerden ve farklı zevklerden iki görüşe de kulak verelim dedim; sahne fotoğrafçısı Cem Gültepe ile medya profesyoneli ve konser müdavimi İnanç Oskay’a şu soruyu sordum:
Göz temasının yerini telefon kameralarının aldığı bu ‘deneyim fetişizmi’ çağında, canlı müziğin ruhu sahneden seyirciye geçerken yolda en çok neleri kaybetti sence? Yani canlı performans anlayışı dönüşürken bundan 15-20 yıl öncesinde rastladığımız nelere rastlayamıyoruz artık?
İşim gereği konserleri, göz temasından çok ekran üzerinden takip edip belgeleyen biri olarak, “göz teması”na atfedilen anlamın, büyük ölçüde geçmişe duyulan özlemle romantize edildiğini düşünüyorum. Telefonlar bazı şeyleri zayıflatıp dönüştürüyor, evet ama her şeyi ortadan kaldırmıyor. Deneyim dediğimiz şey de biraz daha “oradaydım” hissine evrildi, ancak bu, her şeyin kökten değiştiği anlamına gelmiyor. “İnsanlar artık sadece ekrana bakıyor, kimse hissetmiyor, eğlenmiyor” demek de zamanla bir klişe hâline geldi. Bence 60’larda, 70’lerde, 80’lerde telefonlar olsaydı, bugünkünden çok da farklı bir tablo ortaya çıkmazdı. Elinde telefon olan biri Kurt Cobain’i ya da David Bowie’yi kaydetmeden durabilir miydi? Asla. Önemli olan sahnede güçlü bir performans ve enerjinin olması. Son yıllarda, 15–20 yıl önceki coşkuyu yeniden yaşadığımız iyi konser örnekleri de gördük. Sahnedeki sanatçı ya da grup seyirciyi yakalayabildiğinde, telefonlar konserin ruhunu belirleyici ölçüde etkilemiyor. Asıl fark, daha fazla telefon görmemiz; ancak bu da büyük ölçüde insanların bakmakla görmek arasındaki kendi tercihinden kaynaklanıyor. Konserin ruhunu yaşatmayı başaran sanatçı, bunu her koşulda yaşatabiliyor. Kayıt altına alabilmenin kolaylaşması, anılarımızı daha canlı tutma imkânı da sağladı; ancak bunun bir karşılığı olarak, o anın içine tamamen gömülmek yerine ona biraz dışarıdan bakmaya başladık. Evet, eskiye göre konser ruhunun değiştiği açık; ancak bu değişimin tüm faturasını telefonlara kesmek ne kadar doğru? Çünkü değişen sadece izleme biçimimiz değil; müziğin kendisi, sahne estetiği ve seyirciyle kurulan ilişki de. Belki de mesele sadece nasıl izlediğimiz değil, neyi izlediğimiz.
Bence canlı müzik deneyiminde yaşanan en büyük kayıp, dikkat oldu. Eskiden seyirci tüm dikkatini sahneye verirdi, günümüzde ise odağın bir kısmı sahneden telefon ekranlarına kaydı. Canlı performansla kurulan ilişki değişti. Yirmi yılı aşkın süredir konser ve festivallerin çok sık içerisinde olan biri olarak, değiştiğini gözlemlediğim şey, müzikle kurulan ilişkinin daha paylaşılabilir ve başkalarına gösterilmek üzere yaşanır hâle gelmesi. Burada kastettiğim, bir konserden geriye anı olarak birkaç fotoğraf ya da video kalması değil elbette; deneyimin kendisinin, sürekli kayıt altına alınma pratiğinin gerisine düşmesi. Farklı kuşaklardan insanların davranışları ve bu konuya bakış açıları değişkenlik gösterse de, başkalarını da rahatsız edecek ölçüde yapılan sürekli çekimlerden hemen hemen herkesin şikayetçi olduğunu düşünüyorum. Sosyal medyanın hayatımıza henüz girmediği ya da bu kadar yaygın kullanılmadığı zamanlara özlemimiz ve o dönemleri değerli kılan şey, belki de biraz o yıllara ait materyallerin az olması. Çok güzel anılar biriktirdik, bugünse çoğu zaman içerik biriktiriyoruz. “Oradaydık” demenin en güzel tarafı, gerçekten orada ve o anın içinde olmaktı. Aradaki fark küçük ve şimdiki zamanın bir gerekliliği gibi görünse de, canlı müzik deneyimini kökten değiştiren unsur aslında bu. Dönüşümün medya tarafına yansıyan kısmı ise şu: Eskiden konser sonrası çıkan haberler etkinliği kayıt altına alırdı; bugünse etkinliğin hikayesi, daha konser devam ederken yüzlerce hesap üzerinden eş zamanlı olarak yazılıyor ve yayılıyor. Her şey daha hızlı erişilebilir ama aynı zamanda daha hızlı ve kolay tüketilebilir durumda. Canlı müziğin gerçek büyüsü, bir arada benzer duygularda buluşabilmekte ve kendini ortak bir hikayenin parçası olarak hissedebilmekte yatıyor. Belki de özlediğimiz şey, o anın içinde kalabilmekti.
Sonuç olarak, sahnelerden yükselen amfi gürültüsü ve spot ışıkları altında yaşananlar, zamanın ve teknolojinin ruhundan hiçbir zaman bağımsız kalamıyor. Görüşlerini aldığım isimlerin de altını çizdiği gibi; telefon ekranlarının yarattığı o mavi ışık denizi, kimileri için müziğin büyüsünü bölen ve dikkatleri dağıtan bir bariyer, kimileri içinse o anı ölümsüzleştirmenin modern ve kaçınılmaz bir refleksi. İster eski tüfeklerin kapattığı gözlerinde yankılanan saf bir ritim, ister yeni neslin vizöründen dijital evrene yayılan 15 saniyelik bir içerik olsun; sahnede yaratılan o çiğ enerji bir şekilde alıcısını bulmaya, şekil değiştirerek de olsa hayatta kalmaya devam ediyor. Değişen şey müziğin veya canlı performansın gücü değil, bizim o güce nasıl şahitlik etmeyi seçtiğimiz aslında. Belki de bir sonraki konserde, ışıklar kararıp o ilk intro duyulduğunda kendimize sormamız gereken yegâne soru şudur: O anı sadece dijital vitrinimiz için bir kanıt olarak kaydetmek mi istiyoruz, yoksa binlerce kişiyle birlikte gerçekten yaşayıp o devasa, organik hafızanın bir parçası olmak mı? Karar, müziğin başladığı ilk saniyede vereceğimiz o içgüdüsel reflekste gizli.